DNA آب و خاک به کمک حیات‌وحش آمد؛ فناوری تازه برای ردیابی گونه‌های پنهان
پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد «DNA محیطی» یا eDNA می‌تواند تنها با نمونه‌برداری از آب، خاک و رسوبات، حضور گونه‌های جانوری و گیاهی را شناسایی کند؛ روشی غیرتهاجمی که می‌تواند پایش تنوع زیستی را سریع‌تر، گسترده‌تر و کم‌هزینه‌تر کند.
دانشمندان در سال‌های اخیر بیش از گذشته به سراغ روشی رفته‌اند که برای یافتن جانوران، الزاماً نیازی به مشاهده مستقیم، تله‌گذاری یا نصب دوربین ندارد. در این فناوری که DNA محیطی (eDNA) نامیده می‌شود، رد ژنتیکی موجودات زنده از نمونه‌های آب، خاک یا رسوبات استخراج و تحلیل می‌شود. این ردهای ژنتیکی می‌توانند از پوست، مو، بزاق، فضولات یا سایر مواد زیستی باقی‌مانده در محیط به‌جا مانده باشند.
مطالعه‌ای منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نشان داده است که بررسی eDNA موجود در خاک می‌تواند تنوع مهره‌داران را در سطحی قابل مقایسه با دوربین‌های تله‌ای شناسایی کند. پژوهشگران همچنین گزارش کردند که در فصل زمستان، روش DNA خاک حتی توانسته تعداد بیشتری از گروه‌های جانوری را نسبت به دوربین‌های تله‌ای ثبت کند. با این حال، هر دو روش گونه‌های منحصربه‌فردی را شناسایی کردند و بنابراین استفاده هم‌زمان از آن‌ها می‌تواند تصویر دقیق‌تری از وضعیت حیات‌وحش ارائه دهد.
رد حیوانات در یک بطری آب
کاربرد eDNA تنها به خشکی محدود نیست. نمونه‌برداری از آب رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و حتی رسوبات بستر می‌تواند حضور ماهی‌ها، پرندگان، پستانداران، بی‌مهرگان، گیاهان و بسیاری از موجودات دیگر را آشکار کند. یک پژوهش در سال ۲۰۲۶ نیز نشان داد که نمونه‌های آب و رسوب می‌توانند اطلاعات مکملی درباره تنوع زیستی اکوسیستم‌های آبی فراهم کنند.
فناوری eDNA به‌ویژه برای شناسایی گونه‌هایی اهمیت دارد که کمیاب، مخفی‌کار یا در معرض خطر هستند و مشاهده مستقیم آن‌ها دشوار است. پژوهشی در مناطق گرمسیری آند نشان داد این روش می‌تواند در ردیابی گونه‌های نادر و حتی گونه‌هایی که احتمال انقراض آن‌ها مطرح شده، به پژوهشگران کمک کند.
پایش حیات‌وحش سریع‌تر و ارزان‌تر می‌شود
مزیت مهم این فناوری، امکان بررسی تعداد زیادی از گونه‌ها بدون ورود گسترده انسان به زیستگاه است. در یک مطالعه تازه، پایش منظم eDNA طی یک سال توانست بیش از هزار گونه را در اکوسیستم‌های آبی و حاشیه‌ای شناسایی کند. پژوهشگران گزارش کردند این روش در برخی موارد اطلاعات تنوع زیستی بیشتری نسبت به پیمایش‌های سنتی ارائه کرده و هزینه آن نیز به‌مراتب کمتر بوده است.
نسل جدید تجهیزات حتی در حال حرکت به سمت شناسایی تقریباً آنی DNA در محل است. پژوهشگران در سال ۲۰۲۶ یک حسگر قابل‌حمل مبتنی بر qPCR معرفی کردند که می‌تواند مراحل نمونه‌گیری، استخراج DNA و تشخیص توالی هدف را در همان محل انجام دهد و وابستگی به انتقال نمونه به آزمایشگاه را کاهش دهد.
با وجود این مزایا، eDNA هنوز جایگزین کامل روش‌هایی مانند دوربین تله‌ای، مشاهده مستقیم یا پایش میدانی نیست. کیفیت نمونه، شرایط محیطی، جابه‌جایی DNA در آب و احتمال خطاهای مثبت یا منفی همچنان باید در تفسیر نتایج در نظر گرفته شوند. کارشناسان معتقدند ترکیب این فناوری با روش‌های سنتی می‌تواند یکی از مؤثرترین ابزارهای آینده برای حفاظت از تنوع زیستی باشد.
