اختاپوس‌ها آن‌قدر موجودات عجیبی هستند که گاهی به آن‌ها لقب «بیگانه‌های دریا» داده می‌شود
دانستنی‌هایی درباره اختاپوس
اختاپوس‌ها آن‌قدر موجودات عجیبی هستند که گاهی به آن‌ها لقب «بیگانه‌های دریا» داده می‌شود. آن‌ها از باهوش‌ترین جانوران بی‌مهره جهان‌اند، در حل معما مهارت دارند و استاد استتار در محیط‌های دریایی هستند.
اختاپوس‌ها از جانوران دریایی بسیار خاص، متنوع و هوشمند به‌شمار می‌آیند. آن‌ها از سواحل کم‌عمق تا اعماق تاریک و پرفشار اقیانوس زندگی می‌کنند و با برخی از قدیمی‌ترین موجودات دریایی جهان خویشاوندی دارند.
این جانوران سه قلب، خون آبی و دستگاه عصبی بسیار پیچیده دارند. آن‌ها یک مغز مرکزی و هشت «مغز کوچک» در بازوهای خود دارند؛ به همین دلیل هر بازو می‌تواند تا حدی مستقل عمل کند، لمس کند، بو و مزه را تشخیص دهد و اطلاعات محیط را پردازش کند.
نکات جالب درباره اختاپوس‌ها
اختاپوس‌ها از گروه سرپایان هستند؛ واژه‌ای که در اصل به معنای «سر ـ پا» است. جمع درست واژه octopus در انگلیسی معمولاً octopuses است، نه octopi.
اختاپوس‌ها هشت بازو دارند، نه شاخک. هر بازو می‌تواند تا حدی جداگانه و مستقل از بدن عمل کند. همه اختاپوس‌ها سمی هستند و بیشتر آن‌ها می‌توانند برای فرار از شکارچی، جوهر سیاه در آب پخش کنند.
اختاپوس‌ها بسیار باهوش‌اند؛ می‌توانند از ابزار استفاده کنند، چهره‌ها را تشخیص دهند، پازل حل کنند و حتی برخی پژوهش‌ها نشان داده که شاید هنگام خواب رؤیا هم ببینند.
قدمت اختاپوس‌ها چقدر است؟
اختاپوس‌ها از نرم‌تنان و از گروه سرپایان هستند؛ گروهی که شامل ماهی مرکب، سپیداج، آمونیت‌ها و ناتیلوس‌ها نیز می‌شود. تاریخ تکاملی این گروه به حدود ۴۸۰ میلیون سال قبل برمی‌گردد.
تاکنون بیش از ۱۷ هزار گونه فسیلی از سرپایان شناسایی شده است، در حالی که امروزه حدود ۸۰۰ گونه زنده از این گروه وجود دارد. از میان آن‌ها، بیش از ۳۰۰ گونه مربوط به اختاپوس‌هاست.
در سال ۲۰۲۲، پژوهشگران در آمریکا فسیلی از یکی از قدیمی‌ترین نیاکان مستقیم اختاپوس را کشف کردند که قدمت آن بین ۳۲۵ تا ۳۲۸ میلیون سال برآورد شد. جالب اینکه این موجود به‌جای هشت بازوی امروزی، ده بازو با مکنده داشت.
اختاپوس‌ها چقدر بزرگ می‌شوند؟
اندازه اختاپوس‌ها بسیار متنوع است. کوچک‌ترین گونه شناخته‌شده، Octopus wolfi است که آن‌قدر کوچک است که روی نوک انگشت انسان جا می‌شود؛ طول آن حدود ۲.۵ سانتی‌متر و وزنش کمتر از یک گرم است.
در مقابل، اختاپوس غول‌پیکر اقیانوس آرام یکی از بزرگ‌ترین گونه‌هاست. فاصله نوک بازوهای ماده‌های این گونه گاهی به حدود ۵ متر می‌رسد و وزن برخی نمونه‌ها تا حدود ۷۰ کیلوگرم ثبت شده است.
اختاپوس‌ها کجا زندگی می‌کنند؟
اختاپوس‌ها بی‌مهرگان دریایی‌اند و در همه اقیانوس‌ها یافت می‌شوند، اما در آب‌های گرم و معتدل فراوان‌ترند. بیشتر آن‌ها در کف دریا زندگی می‌کنند؛ در میان سنگ‌ها، شکاف‌ها، مرجان‌ها و پناهگاه‌های طبیعی پنهان می‌شوند.
برخی گونه‌ها در آب‌های آزاد شناورند و بعضی در اعماق بسیار زیاد زندگی می‌کنند. اختاپوس شیشه‌ای در عمق نزدیک به ۱۰۰۰ متر دیده می‌شود و بدن شفافی دارد. اختاپوس دامبو نیز در اعماق بسیار زیاد، حتی نزدیک به ۴۰۰۰ متر زیر سطح آب مشاهده شده است.
چرا اختاپوس‌ها هشت بازو دارند؟
اختاپوس‌ها شاخک ندارند؛ بلکه هشت بازوی عضلانی دارند که روی آن‌ها ردیف‌هایی از مکنده قرار گرفته است. تفاوت بازو و شاخک در این است که بازوها برای حرکت، لمس و شناخت محیط هم استفاده می‌شوند؛ اما شاخک‌ها معمولاً بیشتر برای شکار و گرفتن طعمه کاربرد دارند.
حدود دو سوم نورون‌های اختاپوس در بازوهای آن قرار دارد. به همین دلیل هر بازو می‌تواند مانند یک واحد نیمه‌مستقل عمل کند. بازوهای اختاپوس حتی می‌توانند چیزهایی را که لمس می‌کنند، بو و مزه کنند.
چرا اختاپوس‌ها تغییر رنگ می‌دهند؟
اختاپوس‌ها از رنگ‌های بدن خود برای ارتباط، پنهان شدن از شکارچیان یا ترساندن آن‌ها استفاده می‌کنند. آن‌ها استاد استتارند و می‌توانند در چند لحظه با محیط اطراف خود هماهنگ شوند.
در پوست اختاپوس‌ها سلول‌های رنگدانه‌ای ویژه‌ای به نام کروماتوفور وجود دارد. این سلول‌ها توسط دستگاه عصبی کنترل می‌شوند و باعث می‌شوند جانور بتواند خیلی سریع رنگ بدنش را عوض کند. برخی اختاپوس‌ها حتی با تغییر بافت پوست خود، سطح بدنشان را صاف، زبر یا شبیه سنگ و مرجان می‌کنند.
اختاپوس مقلد یکی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌هاست. این گونه می‌تواند با تغییر رنگ، شکل و حرکت بدن، خود را شبیه موجوداتی مثل ماهی پهن سمی، عروس دریایی، شیرماهی، خرچنگ یا مار دریایی نشان دهد.
اختاپوس‌ها چگونه حرکت می‌کنند؟
اختاپوس‌ها اسکلت ندارند و بدنشان بسیار نرم و انعطاف‌پذیر است. حدود ۹۰ درصد بدن آن‌ها از عضله تشکیل شده و همین ویژگی باعث می‌شود بتوانند از شکاف‌ها و سوراخ‌های بسیار کوچک عبور کنند؛ تا زمانی که منقار سختشان از آن فضا رد شود.
برای حرکت در آب آزاد، اختاپوس از نوعی پیشرانش جتی استفاده می‌کند؛ یعنی آب را به داخل بدن می‌کشد و سپس آن را با فشار از مجرایی به نام سیفون بیرون می‌فرستد تا به جلو رانده شود. روی کف دریا بیشتر با بازوهای خود می‌خزد و به سنگ‌ها و شکاف‌ها می‌چسبد.
اختاپوس‌ها چه می‌خورند؟
دهان اختاپوس درست زیر سر و در مرکز بازوهایش قرار دارد. این دهان شبیه یک منقار سخت و قیچی‌مانند است و برای شکستن پوسته شکارهایی مثل خرچنگ، شاه‌میگو، میگو، صدف و نرم‌تنان کوچک استفاده می‌شود.
اختاپوس‌ها گوشت‌خوارند و بیشتر از جانوران دریایی تغذیه می‌کنند. آن‌ها شکارچیان شبانه و فرصت‌طلب هستند؛ یعنی هر غذایی که در محیطشان در دسترس باشد و بتوانند شکار کنند، می‌خورند.
اختاپوس چند قلب دارد؟
اختاپوس‌ها سه قلب دارند. دو قلب خون را به آبشش‌ها می‌فرستند تا اکسیژن‌گیری انجام شود، و قلب سوم خون اکسیژن‌دار را به بقیه اندام‌های بدن پمپ می‌کند.
خون اختاپوس آبی است، چون به‌جای هموگلوبین آهن‌دار، از ماده‌ای مس‌دار به نام هموسیانین برای جابه‌جایی اکسیژن استفاده می‌کند. این ویژگی به زنده ماندن آن‌ها در آب‌های سرد و عمیق کمک می‌کند.
اختاپوس چند مغز دارد؟
اختاپوس یک مغز مرکزی و هشت شبکه عصبی مستقل در بازوهای خود دارد که گاهی به آن‌ها «مغزهای کوچک» گفته می‌شود. مغز مرکزی آن شکلی حلقه‌مانند دارد و دور مری جانور قرار گرفته است.
اختاپوس‌ها نسبت به اندازه بدنشان، بزرگ‌ترین مغز را در میان بی‌مهرگان دارند و حدود ۵۰۰ میلیون نورون در بدنشان وجود دارد؛ عددی که با تعداد نورون‌های سگ قابل مقایسه است.
آیا اختاپوس‌ها باهوش‌اند؟
بله، اختاپوس‌ها از باهوش‌ترین جانوران شناخته‌شده‌اند. آن‌ها می‌توانند درِ شیشه‌ها را از داخل و بیرون باز کنند، شکل‌ها را از هم تشخیص دهند، قطعات پازل را در جای مناسب قرار دهند و از ابزار برای محافظت یا شکار استفاده کنند.
برخی گونه‌ها مانند اختاپوس نارگیلی از پوسته نارگیل برای پنهان شدن استفاده می‌کنند. اختاپوس‌ها حافظه کوتاه‌مدت و بلندمدت دارند، می‌توانند اشیا را روی صفحه نمایش تشخیص دهند، افراد را از هم بازشناسند و حتی از مشاهده رفتار اختاپوس‌های دیگر یاد بگیرند.
تولیدمثل در اختاپوس‌ها
اختاپوس نر اندام تناسلی شبیه پستانداران ندارد. او از یک بازوی تخصص‌یافته به نام هکتوکوتیلوس برای انتقال اسپرم به بدن ماده استفاده می‌کند.
در بسیاری از گونه‌ها، جفت‌گیری برای نر خطرناک است، چون ماده ممکن است پس از جفت‌گیری به او حمله کند و حتی او را بخورد. البته همه گونه‌ها چنین رفتاری ندارند؛ بعضی گونه‌ها رفتار جفت‌گیری آرام‌تر و اجتماعی‌تری دارند.
پس از جفت‌گیری، چرخه زندگی اختاپوس‌ها معمولاً به‌سرعت به پایان می‌رسد. نرها اغلب چند هفته یا چند ماه بعد می‌میرند. ماده‌ها پس از تخم‌گذاری، هزاران تخم را با وسواس نگهبانی می‌کنند و معمولاً دیگر غذا نمی‌خورند تا سرانجام بدنشان تحلیل می‌رود و می‌میرند.
آیا اختاپوس جوهر پخش می‌کند؟
بله، بیشتر اختاپوس‌ها مانند ماهی مرکب می‌توانند جوهر سیاه پخش کنند. وقتی در خطر قرار می‌گیرند، این جوهر را به سمت شکارچی رها می‌کنند تا دید، بویایی و چشایی او مختل شود و اختاپوس فرصت فرار پیدا کند.
البته این جوهر برای خود اختاپوس هم می‌تواند خطرناک باشد؛ اگر نتواند سریع از آن دور شود، ممکن است به خودش آسیب بزند.
آیا اختاپوس‌ها سمی هستند؟
بله، همه اختاپوس‌ها سمی هستند. آن‌ها می‌توانند با منقار سخت خود گاز بگیرند و سم را وارد بدن طعمه یا مهاجم کنند. سم بیشتر اختاپوس‌ها برای انسان خطر جدی ندارد، اما برای شکارهای کوچک کشنده است.
خطرناک‌ترین گونه، اختاپوس حلقه‌آبی است. این اختاپوس کوچک می‌تواند سمی بسیار قوی‌تر از سیانور تزریق کند و در موارد شدید باعث مرگ انسان شود. البته تهاجمی نیست و معمولاً فقط وقتی تحریک شود حمله می‌کند. حلقه‌های آبی روشن روی بدنش نشانه هشدارند.
آیا اختاپوس‌ها اجتماعی‌اند؟
در گذشته تصور می‌شد اختاپوس‌ها جانورانی کاملاً تنهازی هستند، اما پژوهش‌های جدید نشان داده که بعضی گونه‌ها رفتار اجتماعی پیچیده‌تری دارند.
در استرالیا، زیست‌شناسان دریایی گروه‌هایی از اختاپوس‌ها را دیده‌اند که در مکان‌هایی شبیه «شهرهای زیرآبی» جمع می‌شوند. این مناطق از سنگ‌ها و پوسته‌ها ساخته شده‌اند و اختاپوس‌ها در آنجا کنار هم زندگی می‌کنند و گاهی لانه‌های مشترک یا نزدیک به هم دارند.
برخی گونه‌ها نیز می‌توانند در گروه‌های چند ده‌تایی دیده شوند. این یافته‌ها نشان می‌دهد دنیای رفتاری اختاپوس‌ها بسیار پیچیده‌تر از چیزی است که قبلاً تصور می‌شد.
<!– wp:social-links –><ul class=”wp-block-social-links”><!– wp:social-link {“url”:”https://gravatar.com/radiant6ecf09c203″,”service”:”gravatar”,”rel”:”me”} /–></ul><!– /wp:social-links –>
